Parabola […] niesie w sobie uniwersalną, ponadczasową wykładnię praw moralnych, filozoficznych, religijnych, politycznych bądź innych, związanych z sytuacją egzystencjalną człowieka. […] Charakterystyczną cechą parabolicznego dzieła literackiego jest jego dwupoziomowość wymagająca od czytelnika dojrzałej i rozbudowanej interpretacji – w innym bowiem wypadku dzieło pozostanie odczytane w sposób literalny, uproszczony i nie odsłoni swego ukrytego i nadrzędnego sensu. (Słownik gatunków literackich) 

Rozważ, jaką rolę pełni paraboliczność w kreacji świata przedstawionego w literaturze. Punktem wyjścia rozważań uczyń przywołaną definicję.  

W pracy odwołaj się do:

• lektury obowiązkowej – wybranej spośród lektur wymienionych na początku arkusza egzaminacyjnego

• innych utworów literackich

• wybranego kontekstu.

Jasne. Poniżej masz cały tekst po korekcie językowej i merytorycznej. Zachowuję Twój tok wywodu i przykłady, ale poprawiam miejsca, które były zbyt uproszczone albo nieprecyzyjne — szczególnie przy Procesie, Dżumie i Folwarku zwierzęcym.

Paraboliczność

Utwór literacki, który ma charakter paraboliczny, czyli przypowieściowy, należy odczytywać na co najmniej dwóch poziomach znaczeniowych: dosłownym i metaforycznym. Warstwa fabularna odsyła do sensów bardziej ogólnych, dlatego pełne zrozumienie dzieła wymaga rozpoznania jego ukrytego przesłania. Prawdy dotyczące człowieka, jego wyborów, kondycji czy relacji ze światem nie są więc przedstawiane wyłącznie w sposób dosłowny, lecz zostają ukryte pod konkretną historią. Przypowieści były znane już w starożytności, a szczególne znaczenie zyskały w tradycji biblijnej. W Biblii znajdują się liczne historie o charakterze dydaktycznym i moralnym. Przykładem jest przypowieść o siewcy, w której ziarno symbolizuje słowo Boże, natomiast różne rodzaje podłoża odpowiadają różnym postawom ludzi wobec nauki Chrystusa. Ziarno rzucone na drogę zostaje wydziobane przez ptaki, inne pada na grunt skalisty lub między ciernie, a dopiero to, które trafia na żyzną ziemię, wydaje obfity plon. Sens przypowieści wykracza więc poza historię o pracy rolnika i dotyczy sposobu przyjmowania słowa Bożego przez człowieka. Parabola opiera się zatem na konkretnej historii, która prowadzi do sensu uniwersalnego i ponadczasowego.

Powieść Franza Kafki Proces jest doskonałym przykładem utworu parabolicznego, w którym pod warstwą wydarzeń fabularnych kryje się refleksja nad kondycją człowieka. Utwór przedstawia historię Józefa K., który zostaje niespodziewanie aresztowany, mimo że nie zostaje poinformowany o stawianych mu zarzutach. Bohater próbuje zrozumieć zasady działania sądu i poznać przyczynę prowadzonego przeciwko niemu postępowania, jednak system pozostaje dla niego nieprzenikniony. Wydarzenia rozgrywają się w ciągu około roku. W dniu swoich trzydziestych urodzin Józef K. zostaje zatrzymany przez dwóch funkcjonariuszy, ale może nadal prowadzić dotychczasowe życie i wykonywać pracę w banku. Od tego momentu próbuje zrozumieć istotę procesu oraz dowiedzieć się, o co właściwie jest oskarżony. Pomimo podejmowanych działań nie potrafi jednak skutecznie przeciwstawić się systemowi sądowemu. Sąd w powieści nie przypomina instytucji funkcjonującej według przejrzystych zasad. Jego pomieszczenia znajdują się między innymi na strychach zaniedbanych kamienic, a prowadzą do nich ciasne klatki schodowe i labiryntowe korytarze. Przestrzeń sądu jest duszna, chaotyczna i przytłaczająca. Takie przedstawienie wymiaru sprawiedliwości buduje poczucie absurdu oraz bezradności jednostki wobec niezrozumiałego systemu. Losy Józefa K. obserwujemy od jego aresztowania aż do egzekucji, która następuje w przeddzień jego trzydziestych pierwszych urodzin. Fabuła Procesu rozwija się zasadniczo chronologicznie, jednak przedstawiona rzeczywistość rządzi się logiką absurdu. Zwyczajne elementy codzienności zostają połączone z wydarzeniami, których bohater nie potrafi racjonalnie wyjaśnić. Józef K. posiada indywidualne cechy charakteru i określoną sytuację życiową, jednak ograniczenie jego nazwiska do inicjału K. sprzyja uniwersalizacji postaci. Jego historia może być dzięki temu odczytywana nie tylko jako los konkretnej jednostki, lecz także jako model sytuacji człowieka konfrontującego się z niezrozumiałą rzeczywistością. Utwór nie wskazuje precyzyjnego czasu historycznego ani jednoznacznie określonego miejsca akcji. Ograniczenie konkretnych realiów zwiększa uniwersalność przedstawionej historii. Dzięki paraboliczności los Józefa K. można interpretować jako obraz człowieka uwikłanego w system, którego zasad nie zna i którego nie jest w stanie kontrolować. Sąd może symbolizować biurokrację, bezosobową władzę, niepoznawalne prawa rządzące rzeczywistością, poczucie winy lub sytuację egzystencjalną człowieka. Parabola pozwala więc ukazać lęk jednostki wobec niezrozumiałego świata, poczucie zagrożenia, samotność oraz bezradność człowieka wobec mechanizmów, których nie potrafi pojąć.

Dżuma Alberta Camusa przedstawia algierskie miasto Oran, w którym najpierw pojawiają się masowo zdychające szczury, a następnie wybucha epidemia dżumy. Utwór ukazuje reakcje mieszkańców, zamknięcie bram miasta, izolację społeczności oraz walkę z chorobą. Ważną rolę odgrywają doktor Bernard Rieux i Jean Tarrou, który organizuje ochotnicze oddziały sanitarne. W działania przeciwko epidemii angażują się także między innymi Joseph Grand, Raymond Rambert oraz ojciec Paneloux. Narrator przedstawia wydarzenia w sposób przypominający rzeczową kronikę, a dopiero pod koniec powieści ujawnia, że jest nim doktor Rieux. Decyduje się on spisać historię epidemii jako świadectwo ludzi, którzy walczyli z cierpieniem i śmiercią. Zakończenie utworu przypomina jednocześnie, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera ani nie znika na zawsze, dlatego zagrożenie może w przyszłości powrócić. Powieść na poziomie dosłownym opowiada o epidemii, ale jednocześnie wykorzystuje konwencję paraboliczną. Odcięte od świata miasto staje się przestrzenią doświadczenia granicznego, w której bohaterowie zostają poddani próbie. Epidemia ujawnia różne postawy człowieka wobec cierpienia, śmierci, odpowiedzialności i zła. Religijną interpretację epidemii przedstawia ojciec Paneloux. W pierwszym kazaniu jezuita uznaje dżumę za karę Bożą za grzechy mieszkańców Oranu. Jego stanowisko komplikuje się jednak po śmierci niewinnego dziecka. W drugim kazaniu nie przedstawia już tak prostego związku między winą a karą, lecz stawia człowieka wobec dramatycznego problemu wiary: konieczności przyjęcia również tego cierpienia, którego nie sposób racjonalnie wyjaśnić. Przemiana jego stanowiska pokazuje, że epidemia podważa proste odpowiedzi dotyczące sensu cierpienia. Aby nadać historii wymiar uniwersalny, Camus nie podaje dokładnego roku wydarzeń. Akcja rozgrywa się w latach czterdziestych XX wieku, a narrator określa czas jako „194…”. Zatarcie konkretnej daty sprawia, że wydarzenia mogą odnosić się nie tylko do jednej historycznej epidemii, ale także do szerszych doświadczeń człowieka. Istotną wskazówkę interpretacyjną stanowi również motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe. Sugeruje ono, że jedno doświadczenie można przedstawić za pomocą obrazu innego doświadczenia. Właśnie dlatego dżuma nie musi być interpretowana wyłącznie jako choroba zakaźna. Na poziomie metaforycznym może symbolizować zło, wojnę, nazizm i inne formy totalitaryzmu, przemoc, cierpienie oraz zagrożenie stale obecne w ludzkim świecie. Szczególnie istotne jest historyczne doświadczenie II wojny światowej i okupacji, jednak sens utworu nie ogranicza się wyłącznie do tego kontekstu. Paraboliczność Dżumy pozwala także przedstawić przekonanie, że człowiek powinien przeciwstawiać się złu nawet wtedy, gdy nie może go ostatecznie pokonać. Postawę taką reprezentuje przede wszystkim doktor Rieux, który walczy z epidemią nie dlatego, że wierzy w możliwość całkowitego usunięcia zła, lecz dlatego, że uważa pomoc cierpiącym za swój obowiązek. Myśl Camusa jest silnie związana z filozofią absurdu. Absurd rodzi się ze zderzenia ludzkiego pragnienia sensu i ładu z milczeniem oraz obojętnością świata. Odpowiedzią człowieka nie musi być jednak rozpacz. Może nią stać się bunt, solidarność i świadome działanie na rzecz innych ludzi. Bohaterowie tacy jak Rieux czy Tarrou podejmują walkę ze złem właśnie z poczucia odpowiedzialności i solidarności.

Folwark zwierzęcy George’a Orwella na poziomie dosłownym jest historią buntu zwierząt przeciwko właścicielowi gospodarstwa. Pod prostą fabułą kryje się jednak alegoryczne i paraboliczne przedstawienie mechanizmów rewolucji oraz narodzin systemu totalitarnego. Utwór rozpoczyna się od buntu zwierząt na Folwarku Dworskim należącym do pana Jonesa. Zwierzęta przepędzają właściciela, przejmują gospodarstwo i nadają mu nazwę "Folwark Zwierzęcy". Początkowo kierują się zasadami animalizmu i deklarują równość wszystkich zwierząt. Z czasem jednak świnie stopniowo przejmują władzę. Napoleon eliminuje przeciwników, wykorzystuje psy jako aparat przemocy, podporządkowuje sobie pozostałe zwierzęta i zmienia zasady obowiązujące na folwarku. Kolejne przykazania są modyfikowane tak, aby usprawiedliwiać działania rządzących. Ostatecznie świnie zaczynają chodzić na dwóch nogach, nosić ubrania, mieszkać w domu i utrzymywać kontakty z ludźmi. W końcowej scenie pozostałe zwierzęta nie są już w stanie odróżnić świń od ludzi. Pokazuje to, że nowa władza staje się taka sama jak ta, przeciwko której pierwotnie skierowana była rewolucja. Akcja utworu rozgrywa się w Anglii, natomiast dokładne ramy czasowe nie zostają określone. Zwierzęta są antropomorfizowane: mówią, myślą, organizują życie polityczne, czytają i piszą. Jednocześnie poszczególne postacie oraz wydarzenia mają wyraźne odpowiedniki historyczne. Napoleon nawiązuje do Józefa Stalina, Snowball do Lwa Trockiego, a psy pełnią funkcję aparatu terroru. Boxer reprezentuje natomiast lojalnych i ciężko pracujących przedstawicieli społeczeństwa, którzy zostają wykorzystani przez władzę. Folwark zwierzęcy odwołuje się przede wszystkim do rewolucji rosyjskiej z 1917 roku oraz późniejszego rozwoju systemu sowieckiego, szczególnie stalinizmu.  Orwell przedstawia proces stopniowej degeneracji rewolucyjnych ideałów. Początkowe hasła równości zostają zastąpione dyktaturą, propagandą, terrorem i manipulowaniem pamięcią zbiorową. Szczególne znaczenie ma fałszowanie historii oraz języka, które pozwala władzy podporządkować sobie społeczeństwo.

Paraboliczność w kreacji świata przedstawionego pełni więc niezwykle istotną funkcję. Pozwala stworzyć dwa poziomy odczytania utworu: dosłowny oraz ukryty, odnoszący się do bardziej uniwersalnych problemów. Historia Józefa K. może przedstawiać bezradność jednostki wobec niezrozumiałych mechanizmów rzeczywistości, epidemia dżumy staje się obrazem zła i sytuacji granicznej, natomiast bunt zwierząt odsłania mechanizmy rewolucji i totalitaryzmu. Dzięki zastosowaniu paraboli konkretna fabuła przestaje dotyczyć wyłącznie określonych bohaterów czy wydarzeń. Zyskuje znaczenie uniwersalne i staje się sposobem refleksji nad kondycją człowieka, funkcjonowaniem społeczeństwa oraz mechanizmami rządzącymi światem.

Uczennica A.