Mitologizacja i demitologizacja - rozprawka

Poniżej przedstawiam Ci wzorcową rozprawkę na temat mitologizacji i demitologizacji. 

W tych materiałach znajdziesz omówienie wszystkich zagadnień CKE, również pod kątem najważniejszych lektur. Przeczytaj opinie pod poniższym linkiem! 

https://magdalenajezyk.pl/products/kompendium-do-matury-rozszerzonej-z-jezyka-polskiego-ebook

Mitologizacja i demitologizacja świata przedstawionego.
Rozważ, jakie funkcje pełnią mitologizacja i demitologizacja w kreacji świata przedstawionego w literaturze.

(rozprawka została napisana przez jedną z moich uczennic, skorygowana i poprawiona przeze mnie)

Mitologizacja i demitologizacja to dwa odmienne sposoby kreowania świata w literaturze. Pierwszy z nich polega na przekształcaniu wyrażeń, postaci w coś ponadczasowego, dodatkowo mitologizację charakteryzuje styl patetyczny, a także proces tworzenia uniwersalnych archetypów. Demitologizacja zaś uderza w podniosłość na rzecz brutalnej prawdy. Pozbawia bohaterów idealizmu i ukazuje rzeczywistość taką, jaka jest w istocie. Oba te zabiegi pomagają autorowi w ukazaniu rzeczywistości taką jaka jest lub powinna być.  

Wzorcowym przykładem demitologizacji jest utwór Michaiła Bułhakowa pt. "Mistrz i Małgorzata", a dokładnie wątek Jezusa i Piłata. Bułhakow przedstawia postać Jeszui w odmienny sposób niż Biblia. Jeszua nie jest ukazany jako wszechmocny Syn Boży lecz jako wędrowny filozof i człowiek czyniący dobro. Nie potrafi on zmienić swego losu pod wpływem opinii osób, które go otaczają. Ponadto Jeszua ginie i nie jest w stanie ostatecznie zmienić przeznaczenia, ponieważ jest tylko człowiekiem. Również Piłat zostaje przedstawiony jako jednostka słaba, gnębiona przez bóle migrenowe i uwikłana w mechanizmy aparatu państwowego. Bułhakow uświadamia czytelnikowi, że bohaterowie biblijni to zwykli ludzie, wewnętrznie rozdarci i pełni lęku. Dzięki takiemu sposobowi przedstawienia sprawia, że historia staje się bliższa czytelnikowi, a moralny wymiar ich wyborów zyskuje ludzki wymiar. Demitologizacja służy więc ukazaniu prawdy moralnej, która istnieje niezależnie od mitu i religijnego sacrum. Autor rezygnując z języka patosu, posługując się momentami wręcz potocznym językiem, ukazuje odbiorcy, że problematyka dobra i zła oraz odpowiedzialności ma charakter uniwersalny. 

Odmienny sposób kreowania świata zauważamy w "Dziadach" cz. III Adama Mickiewicza. W dramacie historia Polski i powstania zostaje przedstawiona w sposób wykraczający poza realistyczny opis. Cierpienie narodu polskiego Mickiewicz wywyższa i porównuje do męki Chrystusa. Mesjanizm jest dominującym rysem "Dziadów". Polska jako "Chrystus narodów" ma poprzez swoje cierpienie przynieść wolność innym narodom Europy. Ten proces mitologizacji widzimy w "Widzeniu księdza Piotra", gdzie pojawiają się symbole takie jak: krowy, kibitki, a cierpienie narodu nabiera wymiaru zbawczego. Nie sposób zapomnieć o postaci głównego bohatera – Konrada, podlegającego mitologizacji. Bohater wykracza poza ramy zwykłych jednostek. W "Wielkiej Improwizacji" mężczyzna podejmuje dialog z Bogiem jako reprezentant całego narodu. Mitologizacja pełni tu funkcję podnoszącą na duchu i nadającą sens cierpieniu. Mickiewicz za pomocą takiego zabiegu mitologizacji dostarcza narodowi nadziei na ponowne odrodzenie.

Skoro jednak literatura może zarówno idealizować, jak i urzeczywistniać, warto znowu przyjrzeć się demitologizacji. Przykładem tego zabiegu jest "Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall. Autorka opisuje powstanie w getcie warszawskim, odbierając mu znamiona patosu, nakreślając czytelnikowi przebieg wspomnianego wydarzenia. Marek Edelman jeden z przywódców powstania, opowiada o nim w sposób rzeczowy i zdystansowany. Nie ukazuje on powstańców jako herosów, lecz jako ludzi, którzy próbowali wybrać sposób śmierci -  „chodziło o to, żeby nie dać się zaprowadzić na śmierć.”. Przemijanie nie ma charakteru podniosłego, lecz jest czymś codziennym i nieuniknionym. Taki sposób przedstawienia sprawia, że czytelnik lepiej rozumie wymiar wojny i ofiar. Demitologizacja pełni więc funkcję poznawczą, pokazuje rzeczywistość bez bajkowej otoczki, uświadamiając nam tragizm człowieka postawionego w obliczu wszechobecności śmierci. Hanna Krall, eliminując literacki patos,  operuje konkretnymi, często brutalnymi scenami, co dowodzi o autentyczności utworu i próbie przekazaniu odbiorcy, że wojna to moment, w którym każdy próbuje przetrwać, a w chwili kiedy śmierć zagląda do oczu bohaterów, uświadamiają sobie jak bardzo pragną żyć. Dowodem na to  jest postać żydówki, która z głodu próbowała odgryźć kawałek zmarłego synka. Świadczy to o tym, iż bohaterowie są postawieni w sytuacji granicznej, zmuszeni do podejmowania dramatycznych decyzji. Krall świadomie wprowadza tak brutalne sceny, by zmusić czytelnika do świadomego życia i pamięci o złu jakim jest wojna.

Jako przykład kontrastu od demitologizacji warto przywołać „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza, który reprezentuje zabieg mitologizacji. Autor w wyraźny sposób idealizuje przestrzeń, a dokładnie dworek w Soplicowie, by w ten sposób powrócić pamięcią do ukochanej ojczyzny, traktowanej jako Arkadię. W momencie, gdy Mickiewicz przebywał na emigracji, a kraj wewnętrznie trawiły zabory. Mitologizacji pełni tu funkcję nostalgiczną, pozwala zachować w pamięci obraz ukochanej, lecz utraconej ojczyzny i buduje poczucie wspólnoty. Mickiewicz celowo uwzniośla przestrzeń, by ukazać ją jako trwały nośnik odwiecznych tradycji, które są żywe, mimo niesprzyjających okoliczności. Świadczą o tym portrety wielkich patriotów – Kościuszki, Rejtana, a także zabytkowy zegar, wygrywający melodię Mazurka Dąbrowskiego. Co więcej, Soplicowo jawi się jako miejsce harmonii, gdzie życie toczy się zgodnie z rytmem natury oraz tradycją szlachecką. To właśnie w Soplicowie pielęgnowane są podstawowe wartości jakimi są gościnność, czy szacunek do starszych.

Wnioskiem z tych rozważań jest to, że mitologizacja i demitologizacja znacząco wpływają na sposób kreowania świata przedstawionego w literaturze. Pierwsza nadaje rzeczywistości wymiar symboliczny i podniosły, druga zaś usuwa zabieg patosu i ukazuje prawdziwe realia. Oba mechanizmy pełnią ważną funkcję, pomagają lepiej zrozumieć świat, a także dają możliwość, by spojrzeć na rzeczywistość z różnych perspektyw.